วีสาน
มีใช้กันทั่วไปในภาคเหนือ เป็นเครื่องใช้ของชาวบ้านทั่วไป ทุกบ้านเรือนจะสานวีชนิดนี้ไว้ใช้อย่างน้อย 1 ใบ พระชาวอาหมใช้วีสานด้วยตอกเป็นรูปกลมเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 20 ซม. ขลิบริมด้วยผ้า เสียบตั้งบนไม้จิง เวลาทำพิธีทางศาสนาจะวางไม้ฐานของวีไว้ที่พื้นตรงหน้า โดยวีจะมีความสูงจากพื้นขึ้นถึงประมาณอกเท่านั้น ไม่ได้ปิดหน้าอย่างพระไทย
วิธีทำ
เอาไม้ไผ่เฮี้ยที่ไม่แก่จนเกินไป มาจักเป็นตอกบางๆ ความใหญ่ประมาณครึ่งเซนติเมตร ยาวประมาณ 30-50 ซม. เมื่อจักตอกแล้วนำไปตากแดดให้แห้งเพื่อให้ตอกหดตัวเต็มที่ คนที่ชอบความสวยงามก็จะย้อมตอกให้เป็นสีเขียว สีแดง เมื่อจะลงมือสานก็เอาตอกไปชุบน้ำเสียก่อนเพื่อให้เหนียว แล้วสานด้วยลายสองให้มีรูปเป็น 6 เหลี่ยมยาว เมื่อสานได้ขนาดที่ต้องการแล้ว โดยทั่วไปใบวีส่วนบนจะมีความใหญ่ประมาณ 20 ซม. ยาวประมาณ 22 ซม. จึงพับขอบโดยรอบ แล้วใช้ไม้ไผ่ผ่าเป็นกีบกว้างประมาณ 1.5 ซม. ยาวประมาณ 30 ซม. เหลาส่วนโคนให้กลมเรียวลงไปหาส่วนปลายให้เล็กและบาง แล้วเอาเสียบกับตัววี ตรงกึ่งกลางของวี บางอันแยกลายสานออกเป็น 2 ลาย คือครึ่งหนึ่งสานด้วยลายทาน อีกครึ่งหนึ่งสานด้วยลายสอง
การใช้งาน วีสานถือว่าเป็นวีชั้นดี ดีกว่าวีกาบหมาก มักนำติดตัวในเวลาเดินทางเพื่อไว้พัดให้ความเย็น เมื่ออากาศร้อนจับตรงด้ามแล้วพัดไปมา จะพัดจากล่างขึ้นบน หรือพัดจากซ้ายไปขวาก็ได้ พัดนานก็ไม่เจ็บมือเพราะมีด้ามที่เล็กและกลม ไม่เหมือนกับวีกาบหมาก ที่มีที่จับใหญ่แต่บาง เมื่อพัดนานๆ จึงเจ็บมือ
กล่องข้าว หรือก่องเข้า
ภาชนะสำหรับใส่ข้าวเหนียว สมัยโบราณมีใช้กันทั่วไปในเขตล้านนา ทำด้วยวัสดุหลายชนิด เช่น สานด้วยตอกไม้ไผ่ สานด้วยใบลาน และสานด้วยใบตาล มีหลายขนาด ขนาดใหญ่มีถึง 70-80 ซม. เรียกกล่องข้าวหลวง
วิธีทำ
เลือกใบตาลที่ไม่แก่หรืออ่อนจนเกินไป นำมาผึ่งลมไว้ใต้ถุนบ้านให้แห้ง แล้วฉีกหรือแหกเอาก้านตรงกลางออก ความกว้างเลือกตามขนาดของกล่องข้าวที่จะสาน นำใบตาลที่ได้มาเรียงซ้อนกันเป็นคู่ๆ แล้วสานลายทานเป็น 2 ชั้น เริ่มจากก้นแล้วสานเฉียงขึ้นไปจนถึงปากแล้วพับใบตาลที่เหลือเก็บชายไว้ที่ตัวของกล่อง ส่วนฝาปิดก็สานอย่างเดียวกันแต่ให้กว้างกว่าตัวเพื่อจะได้สวมลงไปได้
เลือกใบตาลที่ไม่แก่หรืออ่อนจนเกินไป นำมาผึ่งลมไว้ใต้ถุนบ้านให้แห้ง แล้วฉีกหรือแหกเอาก้านตรงกลางออก ความกว้างเลือกตามขนาดของกล่องข้าวที่จะสาน นำใบตาลที่ได้มาเรียงซ้อนกันเป็นคู่ๆ แล้วสานลายทานเป็น 2 ชั้น เริ่มจากก้นแล้วสานเฉียงขึ้นไปจนถึงปากแล้วพับใบตาลที่เหลือเก็บชายไว้ที่ตัวของกล่อง ส่วนฝาปิดก็สานอย่างเดียวกันแต่ให้กว้างกว่าตัวเพื่อจะได้สวมลงไปได้
การใช้งาน
กล่องข้าวเป็นภาชนะสำหรับเก็บข้าวเหนียวที่นึ่งสุกแล้ว ข้าวเหนียวที่เก็บในกล่องข้าวจะไม่แฉะและเก็บได้นานตลอดวัน ถ้าเป็นกล่องข้าวที่มีขนาดใหญ่กว้างประมาณ 70-80 ซม. ใช้ใส่ข้าวเหนียวเมื่อมีงานใหญ่ในชุมชน ถ้าเป็นกล่องข้าวขนาดกลาง ความกว้างประมาณ 30 ซม. ใช้ใส่ข้าวเหนียวในครัวเรือน ถ้าเป็นขนาดเล็กความกว้าง ตั้งแต่ 20 ซม. ขึ้นไป ใช้สำหรับใส่ข้าวเหนียวพกพาเวลาเดินทางหรือออกนอกบ้าน เช่น ออกไปไถนา ไปค้าขาย เป็นต้น
กล่องข้าวเป็นภาชนะสำหรับเก็บข้าวเหนียวที่นึ่งสุกแล้ว ข้าวเหนียวที่เก็บในกล่องข้าวจะไม่แฉะและเก็บได้นานตลอดวัน ถ้าเป็นกล่องข้าวที่มีขนาดใหญ่กว้างประมาณ 70-80 ซม. ใช้ใส่ข้าวเหนียวเมื่อมีงานใหญ่ในชุมชน ถ้าเป็นกล่องข้าวขนาดกลาง ความกว้างประมาณ 30 ซม. ใช้ใส่ข้าวเหนียวในครัวเรือน ถ้าเป็นขนาดเล็กความกว้าง ตั้งแต่ 20 ซม. ขึ้นไป ใช้สำหรับใส่ข้าวเหนียวพกพาเวลาเดินทางหรือออกนอกบ้าน เช่น ออกไปไถนา ไปค้าขาย เป็นต้น
บุ่ง
สมัยก่อนบุ่งมีใช้กันทั่วไปในจังหวัดทางภาคเหนือตอนบน แต่ปัจจุบันบุ่งเป็นของที่หาดูได้ยาก จะคงยังมีใช้อยู่ในชนบทที่อยู่ ห่างไกลเท่านั้น บุ่ง สานด้วยไม้ไผ่ รูปทรงกลมสูง เส้นผ่าศูนย์กลาง ประมาณ 50-70 เซนติเมตร ตรงกลางป่องออก ส่วนปากและก้นแคบแต่ไม่มากนัก ที่ตั้งของบุ่งมักจะตั้งไว้ตามชานของยุ้งข้าวหรือตามใต้ถุนบ้าน
วิธีทำ
นำไม้ไผ่ ส่วนใหญ่ใช้ไผ่บง มาจักเป็นตอกยาวหลายปล้องไม้ แยกเป็นตอกซั้งและตอกสานหรือตอกเกี้ยว ตอกซั้งมีขนาดใหญ่ประมาณ 1 เซนติเมตร ตอกเกี้ยวมีขนาดใหญ่ประมาณ ครึ่งเซนติเมตร สานด้วยลายสอง คือยกสองข้ามสอง บางท้องที่สานด้วยลายทาน คือยกเส้น ข้ามเส้น ก็มี เมื่อสานเสร็จแล้วทาด้วยน้ำรัก แต่ส่วนใหญ่ทาด้วยมูลวัวควายผสมกับดินเหนียว
นำไม้ไผ่ ส่วนใหญ่ใช้ไผ่บง มาจักเป็นตอกยาวหลายปล้องไม้ แยกเป็นตอกซั้งและตอกสานหรือตอกเกี้ยว ตอกซั้งมีขนาดใหญ่ประมาณ 1 เซนติเมตร ตอกเกี้ยวมีขนาดใหญ่ประมาณ ครึ่งเซนติเมตร สานด้วยลายสอง คือยกสองข้ามสอง บางท้องที่สานด้วยลายทาน คือยกเส้น ข้ามเส้น ก็มี เมื่อสานเสร็จแล้วทาด้วยน้ำรัก แต่ส่วนใหญ่ทาด้วยมูลวัวควายผสมกับดินเหนียว
ประโยชน์การใช้งาน
บุ่งมีประโยชน์หลายอย่าง เช่นเก็บเมล็ดพันธุ์เข้าเปลือกที่เรียกว่าเข้าเชื้อเป็นที่เก็บดอกฝ้ายเก็บฝักนุ่น และปุยนุ่นเก็บเมล็ดพันธุ์พืชทุกชนิด
บุ่งมีประโยชน์หลายอย่าง เช่นเก็บเมล็ดพันธุ์เข้าเปลือกที่เรียกว่าเข้าเชื้อเป็นที่เก็บดอกฝ้ายเก็บฝักนุ่น และปุยนุ่นเก็บเมล็ดพันธุ์พืชทุกชนิด
หวด, ซ้าหวด
หวด หรือ ซ้า มีใช้กันทั่วไปในภาคเหนือตอนบน คือ แม่ฮ่องสอน เชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง เชียงราย พะเยา แพร่ น่าน ตาก สานด้วยตอกไม้ไผ่ โดยทั่วไปใช้ไผ่เรี้ย หรือ ไผ่บง การใช้ตอกเรี้ยและตอกบงมีข้อดีข้อเสียต่างกัน หวดที่สานด้วยไผ่เรี้ยจะมีความเหนียว ยืดหยุ่นอ่อนตัวได้ดี เวลาบีบปากหวดจะอ่อนตัวตามไม่หัก ส่วนหวดที่สานด้วยไผ่บงมีความแข็งแรงกว่า ข้อเสียคือหักง่าย ส่วนใหญ่นิยมใช้หวดที่ทำด้วยไผ่บงมากกว่า ลักษณะของหวดส่วนที่เป็นก้นจะสานให้ตาห่างกันพอเมล็ดข้าวสารไม่หลุดลอดออกได้ มีมุม 4 มุม ส่วนลำตัวของหวดจะเป็นทรงกลม ปากผายออกกว้างกว่าส่วนก้น ขนาดของหวดมีตั้งแต่ 20 เซนติเมตรไปจนถึง 40-50 เซนติเมตร
วิธีทำ
นำไผ่บงหรือไผ่เรี้ยมาผ่าแล้วจักเป็นตอก 3 ขนาดด้วยกัน คือตอกตัวยืนเรียกกันว่า "ตอกซ้าง หรือ ตอกซั้ง" มีความใหญ่ประมาณ 6 มิลลิเมตร ตอกสานตามขวางเรียกว่า "ตอกเกี้ยว หรือ ตอกอ้อม" มีขนาดใหญ่ประมาณ 3-4 มิลลิเมตร และ “ตอกไพ” สำหรับขัดสานส่วนบน ขนาดประมาณ 2 มิลลิเมตร ใช้ตอกขนาดใหญ่ก่อก้นเป็นตอกซ้าง แต่ละซ้างใช้ตอก 2 เส้นคู่กัน สานส่วนที่เป็นก้นด้วย "ลายสอง" จากนั้นนำส่วนก้นมาติดกับแม่พิมพ์หวด ใช้ไม้เสียบทแยงมุมให้ตอกส่วนก้นติดกับแม่พิมพ์ แล้วพับตอกขึ้นตามพิมพ์โดยค่อยแยกตอกซ้างที่คู่กันให้อยู่แต่ละเส้นแล้วสานเกี้ยวขึ้นด้วย "ลายทาน" คือยกเส้นข้ามเส้น สานสูงขึ้นตามความต้องการ แล้วใช้ตอกไพไพต่อขึ้นไป การไพใช้ตอกไพ 2 เส้นต่อ 1 รอบ เกี้ยวขัดตามกันไป ไพสูงประมาณ 5 เซนติเมตรแล้วจึง "เม้มปาก" คือเอาตอกซ้างที่เหลือขึ้นไปนั้นพับลงขัดเข้ากับตอกซ้าง ไปทางขวา ม้วยปลายตอกเสียบลงกับตอกไพให้แน่น ก็จะได้หวดไว้ใช้งานตามความต้องการ
นำไผ่บงหรือไผ่เรี้ยมาผ่าแล้วจักเป็นตอก 3 ขนาดด้วยกัน คือตอกตัวยืนเรียกกันว่า "ตอกซ้าง หรือ ตอกซั้ง" มีความใหญ่ประมาณ 6 มิลลิเมตร ตอกสานตามขวางเรียกว่า "ตอกเกี้ยว หรือ ตอกอ้อม" มีขนาดใหญ่ประมาณ 3-4 มิลลิเมตร และ “ตอกไพ” สำหรับขัดสานส่วนบน ขนาดประมาณ 2 มิลลิเมตร ใช้ตอกขนาดใหญ่ก่อก้นเป็นตอกซ้าง แต่ละซ้างใช้ตอก 2 เส้นคู่กัน สานส่วนที่เป็นก้นด้วย "ลายสอง" จากนั้นนำส่วนก้นมาติดกับแม่พิมพ์หวด ใช้ไม้เสียบทแยงมุมให้ตอกส่วนก้นติดกับแม่พิมพ์ แล้วพับตอกขึ้นตามพิมพ์โดยค่อยแยกตอกซ้างที่คู่กันให้อยู่แต่ละเส้นแล้วสานเกี้ยวขึ้นด้วย "ลายทาน" คือยกเส้นข้ามเส้น สานสูงขึ้นตามความต้องการ แล้วใช้ตอกไพไพต่อขึ้นไป การไพใช้ตอกไพ 2 เส้นต่อ 1 รอบ เกี้ยวขัดตามกันไป ไพสูงประมาณ 5 เซนติเมตรแล้วจึง "เม้มปาก" คือเอาตอกซ้างที่เหลือขึ้นไปนั้นพับลงขัดเข้ากับตอกซ้าง ไปทางขวา ม้วยปลายตอกเสียบลงกับตอกไพให้แน่น ก็จะได้หวดไว้ใช้งานตามความต้องการ
ประโยชน์การใช้งาน
หวด หรือ ซ้าหวด ใช้ใส่เข้าสารที่แช่แล้วที่เรียกว่า "ข้าวหม่า" ในตอนเช้าก่อนจะนึ่งข้าวจะต้องเอาข้าวหม่าออกล้างน้ำก่อน โดยการใช้มือวักข้าวหม่าใส่ลงในซ้าหวดแล้วราดน้ำทำความสะอาด และเขย่ากลับไปกลับมาระหว่างที่ล้าง เมื่อน้ำข้าวหม่าออกหมดแล้ว จึงเอาหวดที่ใส่ข้าวตั้งเอียงไว้เพื่อให้น้ำไหลออกจากข้าว จากนั้นจึงเทข้าวออกจากหวดลงสู่ไหโดยบีบปากหวดให้แบนเล็กเพื่อข้าวจะได้ลงสู่ไหได้สะดวกแล้วนึ่งต่อไป นอกจากนี้ หวดยังใช้ประโยชน์อย่างอื่นได้ด้วย ใช้ล้างผักสด ใส่ผักต้มจิ้มน้ำพริกเพื่อให้ผักต้มสะเด็ดน้ำ
หวด หรือ ซ้าหวด ใช้ใส่เข้าสารที่แช่แล้วที่เรียกว่า "ข้าวหม่า" ในตอนเช้าก่อนจะนึ่งข้าวจะต้องเอาข้าวหม่าออกล้างน้ำก่อน โดยการใช้มือวักข้าวหม่าใส่ลงในซ้าหวดแล้วราดน้ำทำความสะอาด และเขย่ากลับไปกลับมาระหว่างที่ล้าง เมื่อน้ำข้าวหม่าออกหมดแล้ว จึงเอาหวดที่ใส่ข้าวตั้งเอียงไว้เพื่อให้น้ำไหลออกจากข้าว จากนั้นจึงเทข้าวออกจากหวดลงสู่ไหโดยบีบปากหวดให้แบนเล็กเพื่อข้าวจะได้ลงสู่ไหได้สะดวกแล้วนึ่งต่อไป นอกจากนี้ หวดยังใช้ประโยชน์อย่างอื่นได้ด้วย ใช้ล้างผักสด ใส่ผักต้มจิ้มน้ำพริกเพื่อให้ผักต้มสะเด็ดน้ำ
ลอบ
ลอบ เป็นเครื่องมือดักจับปลาที่สานด้วยไม้ไผ่ ใช้หวาย เถาวัลย์ หรือลวดรัดโครงไม้ ลอบมีช่องว่างให้ปลาว่ายเข้าไปติดภายใน ลอบที่ใช้อยู่ในพื้นบ้านมีอยู่ ๓ ประเภท คือ ลอบนอน ลอบยืน และลอบกุ้ง
ลอบนอน ใช้ดักปลาสำหรับน้ำไหล มักจะมีหูช้างอยู่ในปากลอบด้วย โดยใช้แผงเฝือกต่อจากหูช้างทั้งสองข้างกั้นขวาง แม่น้ำ ลำคลอง วางลอบอยู่ในแนวนอน ลอบนอนมีลักษณะเป็นทรงกระบอก ก้นลอบเป็นรูปรี ๆ สามารถปิดเปิดเอาปลาออกทางก้นลอบได้ ลอบนอนมีความยาวตั้งแต่ ๑ - ๒ เมตร เหลาซี่ไม้ไผ่กลม ๆ ประมาณ ๒๐ ซี่ มัดด้วยหวาย เถาวัลย์ หรือลวด ไม้ไผ่แต่ละซี่ห่างกันเกือบถึง ๓ เซนติเมตร หากจะดักปลาตัวเล็กก็เรียงซี่ไม้ไผ่ให้ชิดกัน ปากลอบดักปลาทำงา ๒ ชั้น เมื่อปลาว่ายเข้าไปแล้วจะออกมาไม่ได้อีก ลอบนอกใช้กับน้ำไหลไม่ต้องใช้เหยื่อล่อ ลอบนอนอีกประเภทหนึ่งใช้กับน้ำนิ่งในฤดูที่ปลาวางไข่ตามริมหนองน้ำ เรียกว่าลอบเลาะ เวลากู้ลอบนอนก็จะเปิดฝาลอบส่วนก้นลอบ เปิดฝาเทปลาใส่ข้องได้ทันที
ลอบยืน ใช้ดักปลาในน้ำลึก จะใช้แผงเฝือกกั้นแม่น้ำหรือไม่ก็ได้ การดัดลอบยืนจะดักน้ำลึกกว่าลอบนอน หากใช้เฝือกกั้นก็ดักลอบยืนไว้ตามน้ำนิ่งใกล้ ๆ กอหญ้า สุมทุมพุ่มไม้ที่อยู่ในน้ำ ปลาที่เข้าไปมักเป็นประหลาดุก ปลาช่อน ปลาตะเพียน ปลากด เป็นต้น ลอบยืนมีลักษณะเหมือนกับทรงขวดที่วางตั้งไว้ แต่ส่วนปลายลอบยืนนั้นมัดปลายยืนนั้นมัดปลายซี่ไม้ไผ่เข้ารวมกัน ตรงด้านข้างทำงายาวผ่าเกือบตลอด ลอบยืนมีหลายรูปแบบหลายขนาด อาจจะเล็กหรือใหญ่ต่างกัน ลอบยืนบางชนิดเมื่อวางตั้งแล้วจะสูงท่วมหัวคน
ลอบกุ้ง ใช้ลอบนอนหรือลอบยืนก็ได้ แต่การสานซี่ไม้ไผ่จะต้องมีระยะชิดกัน ไม่ให้กุ้งลอดออกไปได้ บางทีใช้ตาข่ายถี่ ๆ หรือผ้ามุ้งคลุมรอบตัวลอบ กุ้งจะว่ายหนีออกไปไหนไม่ได้ เหยื่อที่ใช้ เช่น กากน้ำปลา รำละเอียดผสมดินเหนียวปั้นเป็นก้อนเป็นต้น
